ZAŠTO SE KRIJE ISTINA O POŽARU U PEĆKOJ PATRIJARŠIJI: Jasmina Ćirić otkriva kako je udar na Srpsku pravoslavnu crkvu na Kosovu i Metohiji počeo još 1981.

U noći između 15. i 16. marta 1981. godine u Pećkoj patrijaršiji izbio je požar u kojem je izgoreo konak dug 63 metra, a sa njim su nestali i manastirski letopisi, svedočanstva o životu monaštva i vremenu u kojem su nastajali. Vest o ovom događaju pojavila se u medijima tek pet ili šest dana kasnije, a okolnosti pod kojima je stradala jedna od najznačajnijih svetinja Srpske pravoslavne crkve do danas nisu razjašnjene.

Zašto je vatra zahvatila konak, šta su o toj noći zabeležili ljudi koji su se zatekli u manastiru i zbog čega je zaštita preostalog kulturnog blaga, prema svedočenjima stručnjaka, naišla na prepreke? O tim pitanjima govorila je istoričarka umetnosti Jasmina S. Ćirić, gostujući u podkastu KOntekst. Ona smatra da požar nije moguće posmatrati odvojeno od kasnijeg stradanja srpskih svetinja na Kosovu i Metohiji i upozorava na posledice uništavanja materijalnih tragova istorijskog prisustva srpskog naroda na tom prostoru.

- Moj zaključak o požaru u Pećkoj patrijaršiji jeste da je postojala otvorena namera da postrada monaštvo. Ako je zapaljen konak, a crkva nije dirana, namera je sasvim jasna. Istovremeno, cilj je bio i spaljivanje rukopisa, a kada se unište materijalni ostaci, bilo da je reč o Pećkoj patrijaršiji 1981. ili martovskom pogromu 2004. godine, nemoguće je dokazati naše postojanje na prostoru Kosova i Metohije, rekla je Ćirić.

Požar koji je uništio konak i manastirske letopise

Ćirić navodi da, osim nekoliko naučnih radova i novinskih tekstova, nema pouzdanih podataka o požaru koji je zahvatio konak Pećke patrijaršije. Posebno ukazuje na to što se vest o događaju pojavila sa zakašnjenjem, uprkos razmerama štete.

- Ono što je meni i danas interesantno jeste onovremeno nereagovanje medija, koliko god da su u to vreme informacije sporije dolazile do beogradskih redakcija. Činjenica je, a to znamo iz nekoliko izjava episkopa Atanasija Jevtića, da je prošlo pet ili šest dana dok se nije pojavila vest o oštećenju konaka, iako je on u potpunosti izgoreo, kaže istoričarka umetnosti.

U požaru su stradali konak dug 63 metra, ali i letopisi, odnosno lične beleške monaštva koje su predstavljale hroniku jednog vremena. Delove riznice Pećke patrijaršije uspeli su da sačuvaju oni koji su se te noći zatekli u manastiru, pre svega tadašnja igumanija, mati Fevronija.

Među ljudima koji su ostavili svedočanstva o požaru bio je i episkop Damaskin Davidović, tadašnji zapadnoevropski episkop i predavač u Prizrenskoj bogosloviji. Prema rečima Jasmine S. Ćirić, on je zabeležio da je lično video ostatke benzina na gredama konaka koji je tada bio u izgradnji.

- Patrijaršija je u tom trenutku imala i nekoliko gostiju, među njima je bio i episkop Damaskin Davidović, tada episkop zapadnoevropski, a bio je i predavač na Prizrenskoj bogosloviji. On je, takođe, ostavio nekoliko veoma korisnih zapisa na ovu temu, govoreći da je lično video ostatke posutog benzina na gredama novog konaka koji je tada bio u izgradnji, objašnjava Ćirić.

Prema svedočenjima na koja se poziva sagovornica, vatrogasni kamioni nisu stizali na vreme, a jedan je navodno stigao bez vode. Ćirić ove navode smatra važnim za razumevanje okolnosti u kojima je došlo do požara.

- To su sve činjenice koje ukazuju na svesno i planski orijentisan čin, da se sve izbriše sa lica mesta, istakla je istoričarka umetnosti.

Foto: Religija.rs

 

Upozorenja stručnjaka i zaustavljene mere zaštite

Na ugroženost rukopisa u Pećkoj patrijaršiji stručnjaci su ukazivali još tokom sedamdesetih godina. Jedan od problema bio je to što rukopisi nisu bili dostupni u fotokopijama, što je otežavalo njihovo očuvanje. Nakon požara, predstavnici struke tražili su hitne mere zaštite onoga što je preostalo.

Ćirić navodi da je profesor Dejan Medaković, predstavnik programskog saveta Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture, zahtevao od političkih struktura da reaguju zbog spaljivanja konaka.

- Istorijsko-umetnička disciplina je dala svoj maksimum, ali su dalje odluke u vezi sa Pećkom patrijaršijom bile stopirane, objašnjava sagovornica.

Požar u vreme krize na Kosovu

Požar se dogodio u periodu političke krize na Kosovu i Metohiji, nakon studentskih demonstracija u Prištini, koje su počele svega nekoliko dana ranije. Do početka aprila 1981. godine masovni protesti Albanaca proširili su se na veće gradove na Kosovu i doveli do sukoba demonstranata i policije.

Ćirić smatra da su demonstracije poslužile kao pozadina za događaje koji su, prema njenom tumačenju, imali dugoročne posledice po srpsko prisustvo na Kosovu i Metohiji.

- Demonstracije su iskorišćene kao lakmus-papir, a pozadina svega bila je Pećka patrijaršija. To je bio kamen temeljac svega što će se dešavati narednih 20 godina, kada postepeno opada naše prisustvo i situacija se otima kontroli, smatra gošća podkasta KOntekst.

Okolnosti požara do danas nisu razjašnjene, mada pojedini izvori navode da ga je podmetnuo Albanac Mazlum Keljmendi. Ćirić ukazuje i na svedočenja o političkim pritiscima na monaštvo nakon požara.

- Treba reći i da su pod političkim pritiskom mati igumanija Fevronija i ostale sestre bile ucenjivane da potpišu zvaničan akt koji je dolazio iz Saveznog izvršnog veća iz Beograda, prema kojem su one podmetnule požar, objašnjava Ćirić.

Martovski pogrom 2004. godine: stradanje srpskih svetinja u Prizrenu

Stradanje srpskog kulturnog nasleđa na Kosovu i Metohiji nastavilo se i u decenijama nakon požara u Pećkoj patrijaršiji. Tokom martovskog pogroma 2004. godine oštećeno je, srušeno ili spaljeno 35 crkava i manastira. Posebno težak primer je Prizren, u kojem je, prema rečima Ćirić, od 33 srpske svetinje stradala trećina.

jasmina S. Ćirić je ukazala i na razliku između postupanja međunarodnih snaga na različitim lokacijama.

- Opšte je poznata činjenica da je Dečane čuvao italijanski Kfor i da su mnogi vojnici prihvatili pravoslavlje. U Prizrenu su dejstvovali pripadnici nemačkog Kfora i direktno omogućili vandalizaciju i paljenje zadužbina iz srednjeg veka, tvrdi Ćirić.

Ona ističe da srednjovekovne svetinje u Prizrenu čine povezanu sakralnu celinu, čije uništavanje vidi kao pokušaj brisanja kulture sećanja.

- Možemo da kažemo da je srednjovekovni Prizren, sa toliko malih zadužbina koje su koncentrisane na različitim stranama grada, zapravo kreacija nebeskog Jerusalima u srednjem veku. Ako se u toj sakralnoj celini paralelno podmeću požari, reč je o potrebi da se briše kultura sećanja, ističe ona.

Foto: Tanjug

 

Zašto je paljenje Bogorodice Ljeviške posebno teško stradanje

Tokom pogroma 2004. godine zapaljena je i crkva Bogorodice Ljeviške, zadužbina kralja Milutina s početka 14. veka. Prema oceni Ćirić, mesto na kojem je požar podmetnut ukazuje na značaj fresaka koje su se tu nalazile.

- Neko je to uradio znalački jer je požar podmetnut poviše zapadnog portala, gde je freska Simeona Nemanje, a preko puta njega je kralj Milutin. Tu su prikazani i Nemanjići. Jasno je da je neko dobio instrukcije da zapali taj deo, navodi sagovornica.

Ona objašnjava da se oštećenja na spoljašnjim delovima građevine mogu sanirati, dok je obnova izgorelih fresaka mnogo složenija.

- Ukoliko dođe do skrnavljenja zadužbina sa spoljne strane, opeku je moguće nadoknaditi, koliko god da se struktura materijala razlikuje. Sa freskama je ozbiljniji problem. Kada dođe do spaljivanja, onda ih je jako teško spasiti, ističe Ćirić.

Društvene mreže kao novo polje borbe za srpsko nasleđe

Fizičko uništavanje svetinja nije jedini problem na koji upozorava istoričarka umetnosti. Prema njenim rečima, srpsko srednjovekovno nasleđe na Kosovu i Metohiji izloženo je i pokušajima prisvajanja, u okviru kojih se hrišćansko nasleđe koristi za izgradnju novog identiteta.

Ćirić tvrdi da pojedini albanski istoriografi, uključujući istraživače na univerzitetima u Prištini, u tome imaju podršku istoričara iz zapadne Evrope, posebno Velike Britanije.

- Oslanjanje na hrišćansko nasleđe je perfidija od strane albanskih istoriografa koji rade na novoosnovanim albanskim univerzitetima u Prištini. Oni u tome nisu usamljeni pošto imaju pomoć iz zapadne Evrope, pre svega od britanskih istoričara, navodi ona.

Jasmina S. Ćirić objašnjava da postojanje starijih crkava ili drugih arheoloških ostataka na mestima na kojima su kasnije podignute srpske svetinje samo po sebi nije sporno. Međutim, ona smatra da se takvi nalazi pogrešno tumače kada se pripisuju savremenim nacionalnim identitetima.

- Nije bez osnova ako se oni koriste podatkom da je na mestu neke srpske svetinje bila neka starija crkva, jer je to bio model građenja srednjovekovnih vladara. To je mogla biti antička nekropola ili crkva iz 6. veka i to nije sporno. Međutim, to je pripadalo romejskom kulturnom kontekstu, ne albanskom, ne dardanskom, ne ilirskom, kako oni koriste, zaključuje Ćirić.

Ona upozorava da se borba za srpsko nasleđe sve više vodi i na društvenim mrežama, gde se, prema njenoj oceni, šire netačne interpretacije istorijskih činjenica. Kao odgovor na takve objave predlaže naučne radove i saradnju stručnjaka različitih profila.

Prema njenom mišljenju, timovi IT stručnjaka i istoričara umetnosti trebalo bi svakodnevno da prate izmene istorijskih narativa u digitalnom prostoru i da reaguju na objave koje sadrže netačne tvrdnje.

BONUS VIDEO

 

 

Ostavite komentar

Пошаљи коментар

Vaš komentar je uspešno snimljen i biće vidljiv nakon verifikacije administratora portala.

0 Komentara