Od Kosovskog boja i opredeljenja kneza Lazara za carstvo nebesko do pokušaja da se promeni istorijsko sećanje na ovaj dan, Vidovdan vekovima ostaje simbol vere, žrtve i zaveta duboko ukorenjenog u srpskom narodu.
Srpska pravoslavna crkva danas proslavlja Vidovdan, praznik posvećen Svetom velikomučeniku knezu Lazaru i svim srpskim mučenicima koji su stradali u Kosovskom boju 1389. godine.
Za pravoslavne vernike Vidovdan nije samo datum koji podseća na jedan istorijski događaj, već dan kada se Crkva molitveno seća Svetitelja i svih onih koji su položili život za veru i narod. Ovaj praznik vekovima ima važno mesto u srpskom crkvenom i narodnom životu, zbog čega se obeležava kao crkveni, narodni, ali i državni praznik.
Vidovdan između istorije, vere i narodnog pamćenja
Zbog stradanja kosovskih junaka i žrtve Svetog kneza Lazara, mnogi Vidovdan doživljavaju kao tužnu nacionalnu svetkovinu. Ipak, njegovo značenje ne svodi se samo na uspomenu na poraz i stradanje. U njegovom središtu nalazi se pitanje vere, opredeljenja i odnosa prema vrednostima koje su vekovima čuvane u srpskom pravoslavnom nasleđu.
Kroz istoriju su se za ovaj datum vezali brojni događaji koji su ostavili trag na sudbinu srpskog naroda. Među njima su Kosovska bitka iz 1389. godine, Sarajevski atentat, potpisivanje Versajskog mirovnog sporazuma, usvajanje prvog ustava Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, poznatog kao Vidovdanski ustav, potpisivanje Tajne konvencije, objavljivanje Rezolucije Informbiroa o stanju u KPJ, kao i izručenje bivšeg predsednika SRJ i Srbije Slobodana Miloševića Haškom tribunalu.
Ipak, među svim događajima povezanim sa ovim datumom, najveću istorijsku i duhovnu težinu ima Kosovska bitka. Ona je postala jedan od najvažnijih događaja srpske istorije, ali i deo crkvenog nasleđa koje vekovima oblikuje odnos prema Kosovu i Metohiji.
Wikipedia/Адам Стефановић
Umetnički prikaz Kosovskog boja
Kosovska bitka i zavet Svetog kneza Lazara
Sa stanovišta istoričara, Kosovska bitka bila je veliki vojni sukob sa posledicama koje su se osećale dugo nakon 1389. godine. Međutim, njeno značenje u srpskom narodu prevazišlo je vojni ishod. Kosovo je postalo mesto na kojem se prepliću istorija, vera i zavet.
U središtu tog zaveta nalazi se Sveti knez Lazar. Njegovo opredeljenje za carstvo nebesko predstavlja osnovu Kosovskog zaveta, koji je kroz vekove ostao jedno od najvažnijih svedočanstava pravoslavnog i istorijskog identiteta srpskog naroda.
Kroz taj zavet Kosovo i Metohija dobili su značenje koje prevazilazi političke granice i geografske okvire. Za vernike i poštovaoce crkvenog nasleđa, to je prostor povezan sa svetinjama, mučeništvom i sećanjem na one koji su život položili za veru.
Sveti vladika Nikolaj Velimirović ukazao je na jedinstveni značaj Kosova kada je, povodom pedeset godina od Kosovske bitke, napisao da nijedan „hrišćanski narod nema u istoriji svojoj ono što ima srpski narod, nema Kosovo“.
Upravo zbog snažne uloge koju Kosovska bitka ima u srpskom istorijskom i crkvenom nasleđu, vekovima postoje pokušaji da se događaji iz 1389. godine prikažu drugačije. Posebno su predmet različitih tumačenja bili uloga kneza Lazara i značenje Kosovskog zaveta.
Jedan od takvih primera jeste ceremonija sećanja na sultana Murata koja je pre jedanaest godina održana u okviru kompleksa Muratovog turbeta u selu Mazgit kod Prištine.
Profesor Jusuf Oguzoglu, stručnjak za osmansku istoriju i profesor istorije na Univerzitetu Uludag u Bursi, tom prilikom izneo je stav da su osmanske snage u Kosovskom boju nanele veliki poraz srpskoj vojsci i drugim hrišćanima, piše portal rt.rs.
Prema njegovoj verziji događaja, inicijator bitke bio je srpski knez Lazar, koji je navodno „okupirao rudnike zlata i srebra na Kosovu“.
Wikimedia/Радосав Стојановић at Serbian Wikipedia, Tanjug/Rade Prelić, Printscreen/YouTube, SPC/Eparhija raško-prizrenska, RINA, Центар за истраживање православног монархизма, Printscreen/Instagram/opanaknews
Pokušaji promene sećanja na Kosovsku bitku
Ovakva tumačenja suprotna su srpskom istorijskom i crkvenom nasleđu o Kosovskom boju. Prema tom shvatanju, knez Lazar nije poneo Kosovski zavet samo kao ličnu odluku, već kao zavet koji se odnosio na čitav narod.
Za one koji ne prihvataju njegovu duhovnu dimenziju, Kosovo i Metohija predstavljaju samo određenu teritoriju. Za one koji prihvataju Kosovski zavet, to je prostor povezan sa verom, svetinjama i žrtvom kosovskih junaka. Zbog toga se u srpskoj tradiciji smatra da ono što je povezano sa knezom Lazarom ne može biti svedeno samo na političko pitanje.
Vrednost koju za srpski narod imaju Kosovska bitka, Sveti knez Lazar i kosovski junaci poznata je i onima koji nastoje da drugačije predstave istoriju Kosova i Metohije. Dok se sa jedne strane pokušava promeniti slika o srednjovekovnoj srpskoj državi i njenom prisustvu na tom prostoru, sa druge strane svetinje i obeležja povezana sa srpskim pravoslavnim nasleđem bile su izložene uništavanju i skrnavljenju.
U tome su učestvovali različiti akteri, od pojedinih političkih struktura i javnih ličnosti do ekstremista koji su napadali crkve, spomenike i druga obeležja vezana za srpsku istoriju.
Svetinje koje svedoče o stradanju srpskog nasleđa
Jedna od svetinja koja je stradala jeste Crkva Svetog Jovana Preteče u Samodreži kod Vučitrna. Prema crkvenom predanju, u toj crkvi knez Lazar je pred Kosovsku bitku pričestio svoje vitezove, a za nju se vezuje i verovanje da je nakon bitke tu bio grob Miloša Obilića.
Crkva je 1999. godine zapaljena i teško oštećena, a potom je, prema navodima, pretvorena u deponiju i javni toalet za učenike obližnje albanske škole.
Na sam Vidovdan, pre 17 godina, albanske vlasti u Gnjilanu uklonile su česmu posvećenu vitezovima kneza Lazara koja se nalazila u centru grada.
Česma je uklonjena buldožerima, a tom događaju prisustvovali su predstavnici tadašnje lokalne vlasti i okupljeni građani.
U Gnjilanu je 1999. godine, povodom šest vekova od Kosovske bitke, postavljen spomenik Svetom knezu Lazaru. Nakon dolaska NATO trupa na Kosovo i Metohiju, spomenik je uklonjen. Prema izveštajima, oko vrata mu je stavljena omča, zatim je zakačen za kamion i srušen sa postolja. Tom činu prisustvovalo je nekoliko hiljada Albanaca, uz prisustvo pripadnika KFOR-a.
Stradala je i Crkva Svetog kneza Lazara u Piskotama kod Đakovice. Ova svetinja našla se na meti albanskih vandala 1999. i 2001. godine, a tokom martovskog pogroma 2004. godine, zajedno sa okolnim grobljem, potpuno je uništena.
Teška sudbina zadesila je i crkvu sa zvonikom posvećenu Svetom knezu Lazaru u selu Koš u opštini Istok. Nakon dolaska italijanskih snaga KFOR-a, crkvena vrata su razvaljena, unutrašnjost je demolirana, a nisu pošteđeni ni kameni krstači i nadgrobni spomenici na starom groblju.
U istoj opštini, juna 1999. godine, opljačkana je i zapaljena crkva Lazarica u selu Belica. Stradalo je i spomen-obeležje na Gazimestanu, mestu Kosovskog boja, koje je minirano i oštećeno avgusta 1999. godine u prisustvu britanskih snaga KFOR-a.
SPC
Sveti knez Lazar
Gazimestan, mesto molitve i istorijskog sećanja
Gazimestan, kao mesto na kojem se svake godine okupljaju vernici kako bi prisustvovali parastosu kosovskim junacima, ostao je jedno od najvažnijih mesta sećanja na Kosovsku bitku. Zbog toga je tokom prethodnih decenija bio izložen različitim pritiscima i pokušajima da se promeni način na koji se ovaj događaj obeležava.
Podsetimo, 28. juna 1999. godine, nakon dolaska NATO trupa na Kosovo i Metohiju, na Gazimestanu se zavijorila albanska zastava. U godinama nakon jednostranog proglašenja nezavisnosti Kosova pojavljivali su se i predlozi da se na mestu Kosovske bitke podigne spomenik „Albancima koji su poginuli u Kosovskom boju“, kao i da opština Obilić organizuje obeležavanje godišnjice Kosovske bitke na Gazimestanu.
Ni današnje prištinske vlasti, prema navodima srpskih predstavnika, ne odustaju od nastojanja da otežaju obeležavanje Vidovdana i dolazak Srba na Gazimestan.
Svake godine 28. juna na ovo mesto dolaze Srbi iz svih krajeva Kosova i Metohije, centralne Srbije i regiona kako bi prisustvovali parastosu posvećenom kosovskim junacima. Međutim, njihov dolazak često prate dodatne kontrole i mere bezbednosnih snaga.
Ne izostaju hapšenja, pretresi, postavljanje metalnih prepreka na prilazima spomeniku, pojačano prisustvo pripadnika tzv. kosovske policije, kao i oduzimanje zastava, šajkača, majica, nalepnica i drugih obeležja koja vernici nose prilikom obeležavanja praznika.
Vidovdan kao trajni znak vere i zaveta
Zbog svega toga, Vidovdan i danas ostaje jedan od najvažnijih dana srpskog crkvenog i istorijskog sećanja. On podseća na Svetog kneza Lazara, kosovske junake i zavet koji je vekovima čuvan kroz veru i crkveno pamćenje.
Za pravoslavne vernike ovaj praznik nije samo sećanje na prošlost, već i poziv na očuvanje duhovnih vrednosti koje su generacije pre njih čuvale kroz molitvu, stradanje i vernost crkvenom predanju.
Vidovdan je, kako kaže narodna izreka, dan kada se sve vidi.
Tog 17. marta 2004. nasilje je prekinulo mir, spalilo domove i svetinje, a dok mnogi još nisu mogli da se vrate kući, snaga vere i sećanje opstaju kao jedini svetionik kroz tminu.
Zadužbina kralja Stefana Dečanskog sačuvala je gotovo netaknut izgled, jedinstven freskopis i dokumente koji otkrivaju kako je izgledao život u srednjovekovnoj Srbiji.
Na obalama Bistrice vekovima opstaje kompleks u kojem se prepliću tragovi Svetog Save, srpskih patrijaraha, srednjovekovnih vladara i manje poznatih priča ispisanih u kamenu, freskama i obnovama kroz različite epohe.
Manastir Svetih arhangela, zadužbina cara Stefana Dušana podignuta između 1343. i 1352. godine, bio je jedno od najznačajnijih duhovnih središta srednjovekovne Srbije i njegovo poslednje počivalište.
Na liturgiji u manastiru Ravanici poglavar Srpske Pravoslavne Crkve poručio je da Kosovski zavet nije samo istorijsko sećanje, već jevanđeljsko opredeljenje za Hrista.
I zaista, svaki Srbin danas domaćin, i svaka majka Srpkinja danas na Kosovu je na putu svetoga kneza Lazara i majke Jugovića, istakao je mitropolit Joanikije.
Posle 15 godina postupka, Strazbur je utvrdio da je Turska prekršila prava klirika i osporio tumačenje Lozanskog sporazuma, što može uticati i na druge slučajeve u Istanbulu.
Kimberli Gilfojl, nekadašnja voditeljka i tužiteljka, primila je svetinju sa Atosa u gestu koji je u prvi plan stavio duhovnu simboliku, a ne protokol i funkciju.
Poslednji ispraćaj 12-godišnjeg sina protojereja Ostoje Kneževića i popadije Viktorije duboko potresa vernike i bližnje, ostavljajući porodicu u tišini, molitvi i najtežem iskušenju koje jedan dom može da doživi.
Porodica, sveštenstvo i verni narod oprostili su se od sina sveštenika Ostoje Kneževića, dok je mitropolit crnogorsko-primorski u besedi poručio da se bol nosi krstom Hristovim, a da se duša čistote sabira u večnom životu.
Na sahrani dvanaestogodišnjaka koji je tragično preminuo, mitropolit Dimitrije govorio o veri, večnom životu i susretu bez rastanka, dok su porodica i vernici u tišini slušali poruke utehe i nade.
Od mladog velikaša na dvoru cara Dušana do kosovskog mučenika i svetitelja, život kneza Lazara ostao je svedočanstvo o borbi za jedinstvo države, obnovi Crkve i zavetu koji vekovima živi u srpskom predanju.
Kako podvizi kosovskih mučenika i pouke Jevanđelja i danas osvetljavaju put u trenucima iskušenja i pozivaju na nepokolebljivu odanost i unutrašnju snagu.
U crkvi Lazarici, iz koje je srpska vojska krenula ka Kosovu, služena je liturgija, a pomen svim stradalim junacima i litija do Spomenika kosovskim vitezovima sabrali su arhijereje, monahe, vojnike, državnike i verni narod.
Leposava Stanković nije bila mitska junakinja iz pesme, već prava Beograđanka čiji je lik postao simbol ljubavi, milosrđa i nade u najtežim danima srpskog naroda – otkrivamo njenu priču i poruku koju i danas šalje svakome od nas.
U razgovoru povodom Vidovdana, arhijerejski namesnik podgoričko-kolašinski govori o hristolikoj žrtvi kosovskih junaka, zavetu koji je oblikovao Crnu Goru i odgovornosti vernika prema drugima.
Beseda Svetog Nikolaja Ohridskog i Žičkog za nedelju 4. sedmice po Duhovima donosi snažno upozorenje da čoveka ne određuje ono što ima, već način na koji gleda i postupa prema onima kojima je život dao manje.
Probajte oslić u majonezu po receptu iz „Pravoslavnog posnog kuvara“, pročitajte molitvu za zaštitu od đavola i pouku Svetog vladike Nikolaja Velimirovića.
I zaista, svaki Srbin danas domaćin, i svaka majka Srpkinja danas na Kosovu je na putu svetoga kneza Lazara i majke Jugovića, istakao je mitropolit Joanikije.
Mozaična ikona Presvete Bogorodice Odigitrije, pred kojom je, prema predanju, poslednje trenutke proveo otac Svetog Save, prvi put je izneta iz riznice Manastira Hilandar i predstavljena javnosti u prestonom gradu Srbije.
Kada je mali Vukan odlučio da pomogne čoveku kome je pomoć bila potrebna, nije ni slutio da će njegovo delo pokrenuti stari zvonik i promeniti srca svih ljudi oko njega.
U razgovoru povodom Vidovdana, arhijerejski namesnik podgoričko-kolašinski govori o hristolikoj žrtvi kosovskih junaka, zavetu koji je oblikovao Crnu Goru i odgovornosti vernika prema drugima.
Beseda Svetog Nikolaja Ohridskog i Žičkog za nedelju 4. sedmice po Duhovima donosi snažno upozorenje da čoveka ne određuje ono što ima, već način na koji gleda i postupa prema onima kojima je život dao manje.
Probajte oslić u majonezu po receptu iz „Pravoslavnog posnog kuvara“, pročitajte molitvu za zaštitu od đavola i pouku Svetog vladike Nikolaja Velimirovića.
Dodaj Religija kao željeni izvor na Googlu
