Kako je nastala priča o navodnoj kontroli atlantske trgovine robljem, ko je godinama širi i zašto istoričari upozoravaju da ovakva tumačenja prošlosti vode pravo u ideološku zamku.
Uloga koju su pojedini Jevreji imali u atlantskoj trgovini robljem - i kao trgovci i kao vlasnici robova - odavno je priznata u istoriografiji. Međutim, optužbe koje su se pojavile tokom poslednjih decenija, prema kojima su Jevreji navodno igrali nesrazmerno veliku ulogu u porobljavanju Afroamerikanaca, uz tvrdnje da je ta činjenica sistematski zataškavana, učinile su ovu temu krajnje kontroverznom.
Da. Jakob Rader Markus, istoričar i rabin Reformskog judaizma, naveo je u svojoj četvorotomnoj istoriji američkih Jevreja da je više od 75 procenata jevrejskih porodica u Čarlstonu (Južna Karolina), Ričmondu (Virdžinija) i Savani (Džordžija) posedovalo robove, kao i da je gotovo 40 procenata jevrejskih domaćinstava širom zemlje imalo robove. Jevrejsko stanovništvo u tim gradovima bilo je, međutim, veoma malobrojno, pa je ukupan broj robova u njihovom vlasništvu činio tek mali deo ukupne robovske populacije.
Eli Faber, istoričar sa koledža Džon Džej u Njujorku, naveo je da su 1790. godine Jevreji u Čarlstonu posedovali ukupno 93 roba, kao i da je “verovatno svega šest jevrejskih porodica” živelo u Savani 1771. godine.
Određeni broj imućnih Jevreja bio je uključen i u trgovinu robljem u Amerikama - neki kao vlasnici brodova koji su uvozili robove, a drugi kao posrednici koji su ih preprodavali. U Sjedinjenim Američkim Državama, Isak da Kosta iz Čarlstona, Dejvid Frenks iz Filadelfije i Aron Lopez iz Njuporta na Rod Ajlendu spadaju među rane američke Jevreje koji su bili istaknuti u uvozu i prodaji afričkih robova.
Pored toga, pojedini Jevreji učestvovali su u trgovini robljem i u raznim evropskim kolonijama na Karibima. Aleksandar Lindo, Jevrejin rođen u Francuskoj koji je krajem 18. veka postao bogat trgovac na Jamajci, bio je jedan od glavnih prodavaca robova na tom ostrvu.
Prema istraživanjima naučnika koji su se detaljno bavili ovim pitanjem - ne. Tokom devedesetih godina 20. veka sprovedeno je nekoliko studija o ulozi Jevreja u trgovini robljem. Jedna od njih, čiji je autor Faber sa koledža Džon Džej, uporedila je dostupne podatke o jevrejskom vlasništvu nad robovima i trgovačkim aktivnostima u britanskim teritorijama u 18. veku sa podacima za širu populaciju.
Faber zaključuje da je tvrdnja o jevrejskoj dominaciji netačna i da je jevrejska uloga u ropstvu bila “izuzetno ograničena”. Prema njegovim nalazima, britanski Jevreji su uvek bili u manjini među investitorima u poduhvate trgovine robljem, a ne postoje dokazi da su bili među glavnim vlasnicima robovskih flota. Takođe je utvrdio da su, uz retke izuzetke, Jevreji imali sporednu ulogu u posredovanju pri prodaji robova po njihovom dolasku u Amerike.
S obzirom na to da je većina američkih Jevreja živela u gradovima, mali broj njih sticao je velika ruralna imanja i plantaže, gde je robovski rad bio najzastupljeniji. Prema Faberu, Jevreji su češće nego ne-Jevreji posedovali robove, ali su u proseku imali manji broj robova.
Do sličnih zaključaka došle su i druge studije, uključujući radove Harolda Brakmana i Saula Fridmana. U članku iz 1994. godine, objavljenom u New York Review of Books, Dejvid Brion Dejvis, profesor istorije emeritus na Univerzitetu Jejl i autor nagrađivane trilogije knjiga o ropstvu, primetio je da su Jevreji bili samo jedna od bezbroj verskih i etničkih grupa širom sveta koje su učestvovale u trgovini robljem:
- Učesnici u atlantskom robovlasničkom sistemu bili su Arapi, Berberi, desetine afričkih etničkih grupa, Italijani, Portugalci, Španci, Holanđani, Jevreji, Nemci, Šveđani, Francuzi, Englezi, Danci, beli Amerikanci, starosedelački narodi, pa čak i hiljade crnaca iz Novog sveta koji su bili oslobođeni ili su poticali od oslobođenih robova, a koji su potom i sami postali zemljoradnici ili plantažeri sa robovima.
Dejvis je dalje naveo da je na američkom Jugu 1830. godine bilo "120 Jevreja među 45.000 robovlasnika koji su posedovali dvadeset ili više robova, i samo dvadeset Jevreja među 12.000 robovlasnika koji su posedovali pedeset ili više robova".
Tvrdnja o jevrejskoj dominaciji prvi put je dospela u širu javnost sa knjigom Nacije islama iz 1991. godine, The Secret Relationship Between Blacks and Jews, Volume One (Tajni odnos između crnaca i Jevreja, tom prvi). (Kasnije su objavljena još dva toma, koja su se bavila drugim aspektima crnačko-jevrejskih odnosa.) Ova knjiga, obilno opremljena fusnotama i naizgled naučnog karaktera, u kojoj nije naveden nijedan pojedinačni autor i koju je Nacija islama objavila u sopstvenom izdanju, tvrdi da iznosi “nepobitne dokaze” da su Jevreji posedovali robove “nesrazmerno više od bilo koje druge etničke ili verske grupe u istoriji Novog sveta”.
Knjiga naročito insistira na tome da svoje zaključke zasniva na jevrejskim izvorima, uključujući Encyclopaedia Judaica i više dela Markusa, ali ne sadrži nikakve podatke o nejevrejskim robovlasnicima i trgovcima, na osnovu kojih bi se moglo utvrditi da li je jevrejska uloga zaista bila nesrazmerna. Takođe, ona rutinski ignoriše navode iz samih jevrejskih izvora na koje se oslanja, a koji potkopavaju njenu tezu. (Markus, na primer, tvrdi da su Jevreji “uvek bili na periferiji” trgovine robljem i da “prodaja svih jevrejskih trgovaca zajedno nije bila jednaka prodaji jedne jedine nejevrejske firme koja je dominirala tim poslom” – zapažanje koje The Secret Relationship u potpunosti zanemaruje.)
Uprkos tome, ideju o jevrejskoj dominaciji u trgovini robljem prihvatili su, između ostalih, Dejvid Djuk, koji ju je promovisao na Tviteru i na svom veb-sajtu, kao i Leonard Džefris, profesor na Siti koledžu u Njujorku, čiji je govor iz 1991. godine, u kojem je ponovio tvrdnju o jevrejskoj dominaciji, izazvao javnu polemiku i doveo do njegove smene sa mesta predsednika katedre za crnačke studije. (Savezni sudija ga je kasnije vratio na tu funkciju.) Toni Martin, profesor afrikanističkih studija sa stalnim zvanjem na Velsli koledžu, našao se 1993. godine na udaru kritika zbog toga što je knjigu The Secret Relationship Between Blacks and Jews uvrstio u obaveznu literaturu na svojim kursevima. Ubrzo potom, Martin je objavio knjigu pod naslovom The Jewish Onslaught: Despatches from the Wellesley Battlefront (Jevrejski juriš: izveštaji sa velslijskog bojišta). Iako su tu knjigu osudili predsednik Velsli koledža i mnogi Martinovi saradnici, Martin je ostao član nastavnog osoblja sve do penzionisanja 2007. godine.
U novije vreme, Džeki Voker, britanska aktivistkinja i istaknuta pristalica lidera Laburističke partije Džeremija Korbina, izazvala je kritike 2016. godine tvrdeći u objavi na Fejsbuku da su Jevreji bili “glavni finansijeri” afričke trgovine robljem. Voker, koja je iznosila i druge javne izjave uvredljive za Jevreje, bila je nakratko suspendovana iz partije zbog ove tvrdnje, ali je ostala nepopustljiva i vraćena u članstvo u roku od mesec dana. (Kasnije je ponovo suspendovana zbog javnog negodovanja povodom, kako je rekla, jevrejske centralnosti u obeležavanju Holokausta.)
Mejnstrim naučnici su je u celini odbacili. Pored već pomenute Faberove studije, pobijanja ovih tvrdnji objavili su i Dejvis, profesor sa Jejla koji je ranije pomenut, kao i Ralf Osten, profesor afričke istorije emeritus na Univerzitetu u Čikagu. Vintrop D. Džordan, profesor istorije na Univerzitetu Kalifornije u Berkliju, specijalizovan za ropstvo, napisao je da knjiga koristi loše naučne metode i selektivno bira podatke, ignorišući dokaze koji bi izmenili ili osporili njen unapred zacrtani zaključak. Henri Luis Gejts, direktor Hačins centra za afrička i afroamerička istraživanja na Univerzitetu Harvard, nazvao je knjigu Nacije islama “jednim od najsofisticiranijih primera literature mržnje do sada sastavljenih” i optužio je da “u velikoj meri pogrešno predstavlja istorijski zapis”.
Mejnstrim naučnici i jevrejski lideri uglavnom ovu tvrdnju smatraju antisemitskom. Liga protiv klevete (Anti-Defamation League), najveća jevrejska organizacija za zaštitu od diskriminacije, na svom veb-sajtu uvrštava “lažnu tvrdnju da su Jevreji kontrolisali atlantsku trgovinu robljem” u opis savremenih oblika antisemitizma.
Kako je Dejvis sa Jejla naveo u svom članku iz 1994. godine, ova tvrdnja je slična brojnim drugim istorijskim pokušajima da se Jevreji okrive za čitav niz problema i zločina.
Jevreji su, delimično zbog svog izuzetnog uspeha u različitim neprijateljskim okruženjima, dugo bili doživljavani kao skrivena sila iza, naizgled, neobjašnjivih zala. Tokom mnogih vekova bili su jedina nehršćanska manjina u državama posvećenim hristijanizaciji, a time i –spasenju– sveta. Kao oličenje suprotnog Drugog, pojedinačni Jevreji su homogenizovani i reifikovani kao “rasa” - rasa odgovorna za raspeće Spasitelja, za opiranje širenju Božje reči, za manipulisanje kraljevima i svetskim tržištima, za ispijanje krvi hrišćanske dece i, u moderno doba, za širenje zala i kapitalizma i komunističke revolucije.
Prema Dejvisu, veliki deo istorijskih dokaza na koje su se naučnici oslanjali da bi dokumentovali jevrejsko učešće u trgovini robljem sam po sebi je antisemitski, “obojen namernim španskim nastojanjima da se jevrejski izbeglice okrive za podsticanje holandske trgovačke ekspanzije na račun Španije”.
–Imajući u vidu ovu dugu istoriju zavereničkih fantazija i kolektivnog žrtvenog jarca, selektivna potraga za jevrejskim trgovcima robljem postaje inherentno antisemitska, ukoliko se ne sagledava širi kontekst i krajnje marginalno mesto koje su Jevreji zauzimali u istoriji celokupnog sistema – zaključio je on.
Obe uče da postoji samo jedan Bog i da su ljudi najuzvišenija stvorenja na zemlji, sposobna i za dobro i za zlo.
Dok hrišćanstvo i islam imaju prepoznatljive vođe, u judaizmu je situacija drugačija.
Sa kapacitetom od oko 1.300 mesta, prostranom kupolom visokom gotovo 50 metara i zadivljujućim unutrašnjošću, ostavlja snažan utisak već pri prvom koraku u njenu unutrašnjost.
Tradicionalni obred sklapanja braka i raskošna svečanost spojili su sinagogu i industrijski dok, dok je svaki detalj organizovan do savršenstva.
Kako je nastala priča o navodnoj kontroli atlantske trgovine robljem, ko je godinama širi i zašto istoričari upozoravaju da ovakva tumačenja prošlosti vode pravo u ideološku zamku.
Žitije ove ugodnice Božje svedoči kako jedan lični izbor može da uzdrma porodicu, vlast i čitav grad, ostavljajući pitanje koje i danas boli: šta bismo mi učinili na njenom mestu?
Dok švajcarske vlasti nastavljaju istragu i proces identifikacije poginulih, patrijarh Rumunije je pozvao na molitvu, podsećajući na snagu hrišćanske vere u trenucima najveće boli.
Dok svakodnevno očekujemo najgore i trošimo snagu na ono što ne možemo da promenimo, jedna pouka iz pravoslavnog iskustva nemilosrdno postavlja pitanje: gde je nestalo poverenje?
Uoči Božića, pahulje su prekrile kupole i stepeništa hrama, stvarajući idiličan prizor koji u tišini podseća vernike na duhovnu dubinu predstojećeg praznika.
Jednostavan i brz recept za kolač koji u dom donosi miris domaće kuhinje i radost zajedništva u posne dane.
Ovi brzi kolači sa keksom, pistaćima i brusnicama donose raskošni slatki užitak za slavsku trpezu, spremni za posluženje za manje od sat vremena.
Selsko meso, staro jelo iz ruralnih krajeva, vraća se na trpeze kao simbol zajedništva, topline doma i prazničnih okupljanja — a tajna njegovog bogatog ukusa krije se u jednostavnim sastojcima i sporom, strpljivom krčkanju.
Pripremite ove nežne kolačiće po receptu koji se čuva generacijama i otkrijte kako svaki zalogaj može da probudi sećanja, poveže porodicu i upotpuni praznično slavlje.
Pišinger je jednostavna, ali raskošna poslastica koja vekovima krasi slavske trpeze — savršena za sve koji vole spoj hrskavih oblandi i čokolade, uz miris doma i prazničnu toplinu.
Od paljenja menore i igara drejdelom do tajni savršenih latkesa i poklona u poslednjem trenutku – sve što morate znati pre nego što Praznik svetlosti zasvetli u domu.
Pravoslavci danas obeležavaju Svetog mučenika Platona po starom kalendaru, Svetog proroka Nauma po novom, katolici proslavlja Svetog Šarla de Fukoa, dok je u judaizmu i islamu današnji dan posvećen redovnoj molitvi i svakodnevnim verskim obavezama.
Od drevnog Talmuda do modernih ceremonija: lomljenje stakla krije simbole radosti, opasnosti i neuništive veze.
Detaljan i jednostavan vodič kroz običaje, protokol, oblačenje i slavlje - idealan za svakoga ko ranije nije prisustvovao jednoj od najdubljih i najveselijih svadbenih ceremonija.
Ajeti 2:2-5 iz El-Bekare pokazuju put ka istinskom uspehu i unutrašnjem integritetu – saznajte šta vaš život može dobiti od ovih stihova
Sveta knjiga islama u rukama prvog čoveka najvećeg američkog grada pokreće debate o religijskoj raznolikosti, javnom životu i mestu muslimana u društvu.
Predanje kaže da je Sveti Bonifacije na Badnje veče posekao Hrast groma, pod kojim su pagani prinosili ljudske žrtve, što je zauvek promenilo tok jedne stare tradicije.
U katoličkoj tradiciji 31. decembar nosi više od odbrojavanja sekundi do Nove godine - nosi priču o Svetom Silvestru koji je oblikovao veru, odnos Crkve i vlasti i sudbinu Rimskog carstva
Bez povišenog tona i bez kalkulacije, sveštenik Vladislav Vučanović u jednoj kratkoj poruci otvara pitanje zašto se lakše okupljamo oko trpeza i vatrometa nego oko suštine vere, posta i lične odgovornosti.
Dok su satovi odbrojavali prve minute 2026, crkva Vondelkerk u Amsterdamu nestajala je u plamenu, ostavljajući grad bez svetinje i Evropu bez još jednog svedoka hrišćanske prošlosti.
Iza drvenih zidova Lazarice kod Prolom banje kriju se čudni simboli i predanja koja i danas intrigiraju verni narod, ali i sve putnike namernike.
U vreme kada je vera bila progonjena, a javno ispovedanje Hrista smatrano prestupom, dogodilo se čudo koje je stotine, pa i hiljade ljudi vratilo Bogu.
Arhijereji i jereji Grčke pravoslavne crkve upozoravaju da odluke Evropske unije ne pogađaju samo porodicu, već određuju sudbinu budućih generacija i opstanak čitavog društva.
Tradicionalna poslastica sa domaćim pekmezom i orasima koja spaja manastirsku skromnost i toplinu porodične trpeze – idealna za dane posta na vodi.
U besedi za 30. petak po Duhovima, Sveti Nikolaj Ohridski i Žički nas vodi u čas kada David ostaje sam pred istinom o sebi, pokazujući da se čovek ne slama zbog pada, već zbog pokušaja da ga opravda.
