POSLE TRI VEKA STRADANJA I ČETIRI RUŠENJA, VASKRSAVAJU SRPSKE SVETINJE U HRVATSKOJ: Obnova hramova u Baranji privodi se kraju

Kada se danas uđe u Petrinju, Hrvatska, pogled se spontano zadržava na novim krovovima, popravljenim fasadama i tihom, ali jasnom znaku da se jedan dugo potiskivan deo gradskog identiteta vraća na svoje mesto. U središtu tog povratka stoje pravoslavni hramovi koji su kroz poslednja dva i po veka menjali oblike, lokacije, prolazili kroz razaranja i obnavljanja, ali nikada nisu prestali da budu duhovno uporište ovdašnjih pravoslavnih vernika. Završna faza građevinskih radova zaključenih 2025. otvara novo poglavlje, posebno posle razornog zemljotresa iz 2020. i decenija sistematskog uništavanja sakralne pravoslavne baštine petrinjskog kraja.

Ova godina ostaće upamćena kao trenutak u kojem su obnovljeni i u bogoslužbenu upotrebu vraćeni hramovi Svetog Spiridona Čudotvorca u Petrinji, Svetog Nikole na gradskom pravoslavnom groblju, Svetog proroka Ilije u Blinji, kao i parohijski dom iz 1779. - jedna od najstarijih pravoslavnih građevina na Baniji.

Mučenički put hrama Svetog Spiridona u Petrinji

Priča o hramu Svetog Spiridona u Petrinji više liči na dugotrajnu hroniku stradanja nego na običan građevinski zapis. Protojerej Saša Umićević, paroh petrinjski, podseća da je prvi hram podignut u samom središtu grada između 1783. i 1785, a osveštao ga je episkop Jovan Jovanović. Parohijski život u hramu prekinut je 1941, kada je ova pravoslavna svetinja, po nalogu Ustaškog stana u Petrinji, srušena do temelja.

- Drugi hram, podignut samo pedesetak metara dalje, završen je 1976. prema projektu Projektnog biroa Srpske pravoslavne crkve iz Beograda. Ni on nije dočekao starost: uništen je van ratnih operacija 1991, miniran do temelja. Kada je 1994. otpočela izgradnja trećeg hrama, činilo se da dolazi razdoblje obnove, ali radovi su prekinuti 1995. Prvobitno podignuti zidovi brutalno su srušeni buldožerima petrinjskih gradskih vlasti u aprilu 1997. - kaže otac Jovan, prenosi portal Eparhije gornjokarlovačke.

Foto: SPC

 

Četvrta izgradnja ovog, s pravom nazivanog mučeničkog hrama, počela je 2018. Prva liturgija služena je na praznik Svetog Spiridona 2021, kao sećanje na dva teška jubileja: 80 godina od rušenja prvog i 30 godina od uništenja drugog hrama. Od te godine, sa blagoslovom episkopa gornjokarlovačkog Gerasima, hram ponovo živi, a u jesen 2025. okončani su i završni radovi na uređenju prostora oko crkve. Predstoji najosetljiviji deo: živopis unutrašnjosti.

 

Obnova starine: hram Svetog Nikole uz groblje petrinjskih Srba

- Na pravoslavnom groblju u Petrinji stoji hram Svetog Nikole, građevina čiji su najstariji slojevi vezani za kraj 18. veka. Prema šematizmima iz 19. veka, godina izgradnje je 1798, ali nadgrobna ploča Jovana Polimca iz 1789. postavljena pred ikonostasom svedoči da je crkva već tada bila dovršena. U Drugom svetskom ratu oštetili su je Čerkezi 1942, ali je nekoliko obnova - 1947, 1985. i 1990. - sačuvalo njenu osnovnu strukturu - pripoveda paroh petrinjski Jovan Umićević.

Foto: SPC

 

Razorni zemljotres 2020. naneo je najteži udarac. Hram je bio u potpunosti oštećen, a tek nakon izrađene projektne dokumentacije 2023. započela je ozbiljna konstruktivna obnova. U isto vreme vraćeni su i učvršćeni kameni spomenici iz vremena izgradnje hrama, među njima i spomenik sveštenika Nikolaja Vladisavljevića, prvog petrinjskog paroha iz 1789. Danas su pri kraju radovi na sanaciji poda, restauraciji ikona i opremanju hrama, čime se svetinja vraća u punu liturgijsku funkciju.

Hram Svetog proroka Ilije kroz vekove rata i potresa

Hram u Blinji jedan je od najstarijih u ovom kraju: ucrtan je na vojnoj karti Habzburške monarhije iz 1775/1776, uz arhivsku građu koja ga sve češće pominje. Parohija je ustanovljena 1777, a matice rođenih vode se još od 1770. Vojna komanda tadašnjeg vremena insistirala je da crkvena zdanja budu zidana od čvrstog materijala, pa su izgradnju hrama 1809. pomogli grofovi Keglevići.

Tokom Drugog svetskog rata italijanski vojnici pretvorili su crkvu u konjušnicu i skladište. Obnova je započela 1991, ali zbog ratnih dešavanja nije mogla biti nastavljena. Posle zemljotresa krajem 2020. hram više nije bio bezbedan za upotrebu. Zbog opasnosti od rušenja zvonika sprovedene su hitne tehničke mere stabilizacije u novembru 2021, što je omogućilo nastavak obnove i povratak liturgijske upotrebe u 2025.

Foto: SPC

 

Parohijski dom iz 1779: obnova zdanja koje pamti sve promene

Parohijski dom u Petrinji, podignut 1779, nosi odlike kasnog baroka i spada među najvrednije istorijske objekte petrinjskog kraja. U njegovim prostorijama, sve do 2020, nalazila se i kapela Svetog Spiridona, što ovoj zgradi daje poseban duhovni značaj. Zemljotres ga je teško oštetio, pa je usledila razgradnja krovišta, tavana i čitavog sprata. Istovremeno s obnovom stambenog dela obnovljeni su i poslovni prostori u prizemlju, čime je dom ponovo postao funkcionalna celina.

Protojerej Saša Umićević, paroh petrinjski, ističe da je obnova svetinja bila ne samo građevinski nego i identitetski zadatak - povratak osećanja pripadnosti posle dugih perioda razaranja.

Foto: SPC

 

Svetinje u selištima: podsećanje na prve temelje

Episkop gornjokarlovački Gerasim posetio je 13. novembra 2025. glinsku parohiju i osvetio krst za hram Svetog arhangela Mihaila u Donjem Selištu. Ovaj filijalni hram, podignut još 1720, beleži se i na habzburškim mapama iz 1774. Tokom Drugog svetskog rata opljačkan je i devastiran, ali je obnovljen 1980.

U Gornjem Selištu, filijalni hram Svete Ekaterine, podignut početkom 19. veka, u potpunosti je izgoreo sedamdesetih godina 20. veka, što predstavlja još jedan bolni gubitak crkvene baštine ovog kraja.

Foto: SPC

 

Povratak tišini koja ponovo postaje molitva

Obnova svetinja u Petrinji i okolini nije samo tehnička vest niti zbirka podataka o broju radova i potrošenog materijala. Ona je duboki čin povratka jednog naroda svojim korenima. Drveće oko obnovljenih oltara i stari spomenici na grobljima postali su ponovo svedoci molitve - one iste koja je bila utišana, ali nikada ugašena.

Petrinja tako ulazi u period u kojem se sećanje više ne prekriva ruševinama, već se oblikuje kroz obnovljene hramove, bogosluženja i zajednički život vernika. U prostoru gde su zidovi tri puta rušeni i četiri puta zidani, vernici danas stoje s istom onom verom koja je, uprkos svemu, sačuvala svaki temelj.

 

Ostavite komentar

Пошаљи коментар

Vaš komentar je uspešno snimljen i biće vidljiv nakon verifikacije administratora portala.

0 Komentara